Waarom inzicht alleen je leven niet verandert

Je weet vaak heel goed wat je doet. Je herkent dat je te veel verantwoordelijkheid neemt, rekening houdt met iedereen behalve jezelf en ja zegt terwijl je nee voelt.

Je begrijpt zelfs waar het vandaan komt. En toch doe je het de volgende keer weer.
Dat is misschien wel het meest frustrerende aan persoonlijke ontwikkeling. Je kunt veel inzichten opdoen en precies begrijpen waarom je bepaalde keuzes maakt. Maar zodra het erop aankomt, val je terug in wat je altijd deed.

Je kunt heel goed weten wat je wilt en toch blijven doen wat je altijd deed.
Hoe kan dat?

Ik wist allang waarom ik me aanpaste

Ik leerde al jong om goed te kijken. Niet naar wat ik zelf voelde, maar naar wat er om mij heen gebeurde. Hoe was de sfeer? Wat kon ik beter wel zeggen? Wat vooral niet? Waar dreigde spanning?

Mijn vader bepaalde thuis de werkelijkheid. Zijn wil was wet. Dus werd ik goed in aanvoelen, aanpassen en vooruitdenken. Ik leerde onaangename situaties voorkomen voordat ze ontstonden.

Dat was voor mij een slimme manier om met de omstandigheden om te gaan. Maar terwijl ik steeds beter werd in het aanvoelen van anderen, raakte de vraag wat ík nodig had op de achtergrond.
Veel later kon ik dat allemaal uitstekend uitleggen. Ik begreep waarom ik zo alert was op de stemming van anderen, spanning liever voorkwam en me verantwoordelijk voelde voor dingen die helemaal niet van mij waren.

Dat inzicht hielp me om anders naar mezelf te kijken. Maar begrijpen waarom ik iets deed, betekende nog niet dat ik ermee kon stoppen.
Wanneer iemand boos of teleurgesteld was, voelde ik nog steeds de neiging om het goed te maken. Om uit te leggen, me aan te passen of iets op te lossen.
Mijn hoofd wist inmiddels beter. Mijn automatische reactie was niet zomaar verdwenen.

Je patroon is vaak een kwaliteit geworden

Misschien herken je dat.
Je bent goed in vooruitdenken. Je ziet wat nodig is voordat iemand erom vraagt. Je houdt overzicht, neemt verantwoordelijkheid en merkt het onmiddellijk wanneer de sfeer verandert.
Stuk voor stuk waardevolle eigenschappen.

Op je werk krijg je er waardering voor, want collega’s weten dat ze op je kunnen rekenen.
Thuis ben jij degene die veel regelt en opvangt.
Daar zit precies de verwarring.

Want iets kan een mooie eigenschap zijn en tegelijk een manier waarop je jezelf steeds opnieuw op de tweede plaats zet.
Je zegt niet bewust: mijn behoeften doen er niet toe. Je denkt: ik doe dit nog even. Straks is er genoeg tijd voor mij. Als dit project klaar is. Als het thuis rustiger is. Als mijn ouders minder hulp nodig hebben.

En soms is wachten gewoon verstandig. Er zijn momenten waarop een ander je echt nodig heeft. Maar als jij altijd degene bent die wacht, wordt rekening houden met anderen langzaam belangrijker dan rekening houden met jezelf.

Waarom blijf je ja zeggen terwijl je weet dat je nee wilt zeggen?

Stel je voor dat een collega je vraagt om een extra taak over te nemen.
Je agenda zit vol en er is eigenlijk geen ruimte. Je weet dat je vaker te veel overneemt en hebt je voorgenomen niet meer automatisch ja te zeggen.
En dan komt die vraag.

Je ziet dat je collega het druk heeft. Je hoort de stress in haar stem. Je stelt je voor wat er gebeurt als jij nee zegt.
Nog voordat je bewust een keuze hebt gemaakt, hoor je jezelf antwoorden: “Ja hoor, dat lukt wel.”
Pas later voel je de irritatie. Je baalt van jezelf. Je wist dat je dit niet meer wilde.

Maar op het moment zelf ging het niet alleen over die extra taak.
Je voelde de spanning van een mogelijke teleurstelling. Misschien de angst dat iemand je lastig vindt. Of de onrust die ontstaat wanneer jij niet degene bent die het oplost.

En je deed wat je gewend was: je zorgde dat die spanning verdween. Door ja te zeggen.
Dat is waarom inzicht alleen niet genoeg is.
Je kunt begrijpen dat je bang bent om iemand teleur te stellen. Maar zolang je die teleurstelling onmiddellijk probeert te voorkomen, blijf je dezelfde keuze maken.

Hoe herken je in je lichaam dat je over je grens gaat?

Voordat je hoofd een verklaring heeft, reageert je lichaam vaak al.
Denk maar eens terug aan een situatie waarin je iets deed wat je juist niet meer wilde. Je buik trok samen. Je adem veranderde. Je schouders spanden zich aan. Je voelde weerstand of onrust.
En bijna onmiddellijk greep je hoofd in:

Stel je niet aan. Het is maar een kleine moeite. Zij heeft het veel drukker dan jij. Dit hoort nu eenmaal bij mijn verantwoordelijkheid.
Je bent gewend geraakt om die eerste lichamelijke reactie weg te redeneren.

Maar wat zou er gebeuren als je er niet meteen overheen stapt? Als je even stilstaat en opmerkt wat je lichaam je vertelt?
Dat betekent niet dat je altijd moet doen wat je voelt. Je kunt voelen dat je iets niet wilt en toch besluiten het te doen, omdat het belangrijk voor je is of omdat je bewust verantwoordelijkheid wilt nemen.

Je kunt ook besluiten het niet te doen.
Het verschil is dat je jezelf meeneemt in de afweging, in plaats van je eerste reactie automatisch te negeren.

Voelen is nog niet hetzelfde als veranderen

Je kunt voelen dat je buik zich aanspant wanneer iemand iets van je vraagt. Je kunt herkennen dat je bang bent voor afwijzing en precies benoemen welk oud patroon wordt geraakt.
En toch ja zeggen.
Want de werkelijke uitdaging begint wanneer je niet onmiddellijk doet wat je altijd deed.
Wanneer je de spanning even laat bestaan.

Wanneer je merkt dat iemand teleurgesteld is en niet meteen probeert dat gevoel weg te nemen. Wanneer je voelt hoe graag je wilt uitleggen waarom je nee zegt, maar jezelf eerst de tijd geeft om te bepalen wat je werkelijk wilt.
Dat is niet altijd prettig.

Je hebt tenslotte jarenlang geoefend in aanpassen, oplossen of voorkomen dat iemand boos werd. Dan is een andere keuze niet ineens vanzelfsprekend omdat je er een goed boek over hebt gelezen of een belangrijk inzicht hebt gekregen.
Je hebt te ervaren dat je iets anders kunt doen. Dat je de spanning die daarbij hoort, kunt verdragen.
Vrijer worden betekent niet dat je nooit meer spanning voelt. Het betekent dat spanning niet langer automatisch voor jou beslist.

Maar anderen hebben mij echt nodig

Die hoor ik regelmatig. En het is een terecht bezwaar.
Want er zijn mensen die je nodig hebben. Misschien zorg je voor een ouder, heeft je partner het moeilijk of draag je verantwoordelijkheid voor een team.
Je kunt niet zomaar overal nee tegen zeggen. En dat hoeft ook niet.

Het gaat er niet om dat jij voortaan altijd op de eerste plaats komt. Het gaat erom dat jij niet langer vanzelfsprekend op de tweede plaats staat.

Je kunt voor iemand zorgen en tegelijkertijd voelen waar jouw grens ligt.
Je kunt verantwoordelijkheid nemen zonder alles naar je toe te trekken.
Je kunt rekening houden met de ander zonder jezelf uit de afweging te halen.
Soms zeg je nog steeds ja, maar dan omdat je ervoor kiest. Niet omdat je de spanning van een nee niet kunt verdragen.
En soms is iemand teleurgesteld. Dat mag ongemakkelijk zijn. Je hoeft die teleurstelling niet onmiddellijk op te lossen om een betrokken, zorgzame of betrouwbare vrouw te blijven.

Verandering begint in een klein moment

Een vrouw vertelde me eens dat ze zich verantwoordelijk voelde voor de sfeer thuis. Wanneer iemand boos of teleurgesteld was, probeerde zij het weer goed te maken.
Ik vroeg waarom.
“Omdat ik de harmonie wil bewaren”, zei ze.

Ze zei het alsof het de normaalste zaak van de wereld was.
Tot ze zichzelf hoorde.

Zo’n moment van herkenning is goud. Ineens zie je iets wat je daarvoor automatisch deed.
Maar daarna komt het echte werk.
Wat gebeurt er de volgende keer wanneer iemand thuis boos is? Kan ze merken dat ze onmiddellijk wil ingrijpen? Kan ze voelen wat die boosheid met haar doet en even wachten voordat ze iets probeert op te lossen?
Kan ze de ander boos laten zijn zonder zichzelf daarvoor verantwoordelijk te maken?

Dat zijn kleine momenten met grote impact. Momenten waarin je iets nieuws oefent en merkt dat je een keuze hebt.
Eerst voelen wat er gebeurt. Dan kijken wat van jou is en wat van de ander. En pas daarna kiezen wat je wilt doen.
Soms lukt dat. Soms schiet je alsnog in je oude reactie. Ook dat hoort erbij.
Je bent niet bezig om een betere versie van jezelf te worden. Je leert om jezelf niet steeds opnieuw te verlaten.

Van inzicht naar ruimte om te kiezen

Inzicht is belangrijk. Zonder inzicht blijf je vaak herhalen wat je niet eens doorhebt.
Maar inzicht is het begin, niet de verandering zelf.
Je kunt heel goed weten wat je wilt en toch blijven doen wat je altijd deed.
Tot je gaat oefenen met de momenten waarop je jezelf normaal gesproken overslaat.

Niet alleen begrijpen waarom je ja zegt, maar voelen wat er gebeurt voordat je antwoord geeft. Niet alleen weten dat je grenzen hebt, maar ervaren hoe het is om erbij te blijven wanneer iemand daar iets van vindt.
Daarvoor hoef je je leven niet om te gooien.

Je kunt vandaag beginnen, bij de eerstvolgende vraag, verwachting of verantwoordelijkheid die op je afkomt.
Door jezelf één moment niet over te slaan.

Verder lezen

Je weet nu waarom inzicht alleen niet voldoende is om oude patronen te veranderen. Maar hoe creëer je ruimte om op het moment zelf anders te reageren?
Lees verder in: Waarom vrijheid van kiezen begint met een pauze

Ruimte om te kiezen

Dat is ook de gedachte achter mijn zevendaagse challenge Ruimte om te kiezen.
Zeven dagen waarin je niet nog meer hoeft te begrijpen, maar gaat oefenen met voelen, stilstaan en jezelf meenemen in de keuzes die je maakt. Met kleine, concrete stappen die passen in je gewone leven.

Want de ruimte om anders te kiezen ontstaat niet doordat je wacht tot alle spanning verdwenen is. Die ruimte groeit wanneer je ontdekt dat je bij jezelf kunt blijven, ook als het spannend wordt.

Wil je daarmee aan de slag?
Bekijk hier de challenge Ruimte om te kiezen: